Deelname aan het seminarie 'Verloren en ontvreemd cultureel erfgoed. De Wit-Russische context', Minsk 5-7 september 2016

Looptijd: 
05/09/2016 - 09/09/2016
Organisatienaam: 
Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis
Contactpersoon: 
Michel Vermote
Adres: 
Bagattenstraat 174, 9000 Gent
Telefoon: 
09 224.00.79
E-mailadres: 
michel.vermote@amsab.be
Projectbeschrijving: 

De deelname aan het praktisch-wetenschappelijke seminarie 'Verloren en ontvreemd cultureel erfgoed. De Wit-Russische context' kadert in het internationale onderzoek naar de roof van archief- en documentatiemateriaal tijdens WOII. Amsab-ISG speelde een belangrijke rol bij de ontdekking in Moskou (1992) en de succesvolle restitutie door de Russische Federatie (2002) van archiefmateriaal dat naar aanleiding van WOII in ons land in beslag genomen werd door de Duitse bezetter.

Na de praktische afhandeling van deze fase bleef Amsab-ISG het onderzoek inzake de problematiek volgen. Op basis daarvan kwam eind jaren ’90 al een duidelijk spoor naar de Wit-Russische hoofdstad Minsk in zicht. Daar vond het verzamelde bibliotheekbestand (1,2 miljoen boeken) uit de depots in Ratibor (Polen) een onderkomen. In Ratibor bevond zich een van de verzamelpunten van de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, de grootste culturele rooforganisatie van het Naziregime. De helft van dit materiaal was afkomstig uit de Westerse Bezette Gebieden (Frankrijk, België, Nederland).

De collega's van de Nationale Bibliotheek in Minsk bleken -na vele decennia- bereid om een colloquium te organiseren met als doel de contouren van het door hen bewaarde cultureel erfgoed uit West-Europa in kaart te brengen. Er werden in het kader van dit initiatief bezoeken aan bewaarinstellingen voorzien (zie programma hieronder). Amsab-ISG was voor ons land betrokken partij. 

Het initiatief werd omschreven als een ‘praktisch- wetenschappelijk seminarie’. Naast lezingen over de problematiek (op 7 september) was er ruimte voor de uitwisseling van informatie onder collega’s naar aanleiding van plaatsbezoeken (5 en 6 september).  Bedoeling was om op die manier een impuls te geven voor internationale samenwerking op dit gebied, met als opties de creatie van virtuele catalogi, tentoonstellingen, digitalisering van handschriften, beschrijving van de collecties, etc.

De aanzet voor het initiatief kwam er na een conferentie vorig jaar in Parijs waar Anatoly Steburako, onderzoeker aan de Universiteit van Minsk een uiteenzetting gaf met als titel: 'Les archives françaises confisquées par les Nazi’s durant la guerre de 1939-1945 et conservées en Biélorussie: restauration de l’unité'. Die uiteenzetting bevatte voldoende aanwijzingen voor een grondiger onderzoek ter plaatse.  

Patricia Kennedy Grimsted, een internationale autoriteit in de materie, nam de zaak in handen en vond de Claims Conference bereid om de organisatie die in Minsk in handen was van collega Steburako te ondersteunen. Er was aanvankelijk enige terughoudendheid in Wit-Rusland, maar uiteindelijk kon het seminarie op vrij grote belangstelling rekenen. Belangrijk daarbij was het gegeven dat we ons als onderzoekers opstelden en niet als vertegenwoordigers van belanghebbenden (landen, organisaties of personen). Naast Patricia Grimsted (Harvard University) en Wesley Fisher (Claims Conference) werden er buitenlandse deelnemers uitgenodigd uit Frankrijk (Martine Poulain), België (Michel Vermote) en Nederland (Eric Ketelaar). Die laatste moest afhaken wegens deelname aan de ICA-conferentie in Seoul in dezelfde periode.

Het initiatief  werd onder de aandacht gebracht via de informatiekanalen van de betrokken organisaties:

Daarnaast berichtte ook de krant Nasha Niva over de internationale bijeenkomst: http://nn.by/?c=ar&i=176764

Ter verduidelijking: de Claims Conference, voluit de Conference on Jewish Material Claims Against Germany, Inc. is de overkoepelende organisatie van 23 nationale en internationale Joodse organisaties die opereert vanuit New York en zich inzet voor de slachtoffers van Nazi vervolging, cf.: http://www.claimscon.org

 

PROGRAMMA:

INTERNATIONAL SCHOLARLY-PRACTICAL SEMINAR OF THE REPUBLIC INSTITUTE OF HIGHER EDUCATION (RIVSh)

Department of the Historical and Cultural Heritage of Belarus of the Republic Institute of Higher Education (RIVSh), National Library of Belarus (NBB)

"LOST AND DISPLACED CULTURAL VALUABLES: THE BELARUSIAN CONTEXT"

5-7 September 2016

Goal:  Study of the problem of displaced cultural valuables ​​during the Second World War. In particular, private book collections and archives lost in Western Europe. The participation of foreign and Belarusian specialists should promote the exchange of relevant information on the state of research on the topic. Meetings with staff members of the largest libraries of Belarus should help to clarify the scope of the problem and bring the impetus for international cooperation in this field (creation of virtual catalogs, exhibitions, digitization of manuscripts, description of collections, etc.).

Participation of specialists in various fields (historians, archivists, philologists, bibliographers), should contribute to the interdisciplinary nature of the seminar and to a more universal approach to this issue. Involvement of experts from the USA, France and Belgium will allow the exchange of information and the organization of a direct discussion with Belarusian researchers.

 

Seminar Topics:

The fate of the lost and displaced libraries in the twentieth century;

Displaced collections from Western Europe in the collections of Belarus (Russian Turgenev Library, privately owned libraries, manuscripts and archives);

The fate of displaced Belarusian cultural valuables ​​in the twentieth century;

Prospects for international cooperation in the field of study and entrance of the given collections into scholarly use

 

PROGRAM

September 5

11.00 - Meeting at the Yakub Kolas Central Scientific Library, National Academy of Sciences (ul.  Surganova 15, Minsk):  Meeting with participants in the seminar

 

15.00 - Meeting at the Presidential Library of the Republic of Belarus (ul. Sovetskaya 11, Minsk, Department of Old Printed and Rare Editions):  Meeting with participants in the seminar

 

September 6

10:30 - Tour and roundtable discussion at the National Library of Belarus (prospect Nezavisimosti 116, auditorium 308, Minsk)

A.A. Susha, Candidate of Culturology, Deputy Director for Scholarship of the National Library of Belarus: “The Fate of the Book:  Displaced Book Cultural Valuables in the History of Culture of Belarus”

T.I. Roshchina, Bibliographer, Belarus: “Displaced Historical Book Collections:  Study of Their Markings (provenentsii)”

V. V. Makarov, Doctor of Philology, Professor of the Minsk State Linguistic University, Belarus: “Identification of the Owners of Libraries”

G.V. Kireeva, Head of Department of Scientific-Research Department of Book Studies of the National Library of Belarus, Belarus: “Books from the Russian Turgenev Library in Paris in the collections of the National Library of Belarus”

16:00 The Historical Workshop:  Meeting with participants in the seminar (ul. Sukhaia, 25)

K.I. Kozak, Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, Associate Professor of the Department of Historical Sources of the History Faculty of the Belarusian State University, Director of the “Historical Workshop”, Belarus: “The fight for Jewish cultural valuables during the period of the German Occupation of Belarus 1941-1944:  Archives, Books, Manuscripts”

September 7

11.00 - International Scholarly-Practical Seminar of the Republic Institute of Higher Education (RIVSH) (ul. Moskovskaya 15, Minsk)

Welcoming address to the participants of the seminar: V.A. Gaisenok, Rector of RIVSH, Professor

Presentations:

- Patricia Kennedy Grimsted (Doctor of History, Harvard University, USA) "The Road to Minsk of Books Looted by the Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg: Some Returned Home, Others Are Farther Away from Home"

- Wesley A. Fisher (Doctor of Sociology, Director of Research, Conference on Jewish Material Claims Against Germany "Claims Conference," USA) "A New Discipline: The Development of Research on the Provenance of Books and Art Objects Since the Second World War"

- Martine Poulain (Doctor of Sociology, Bibliographer, France) "Confiscation by the Nazis of Libraries in France during the Second World War"

- Michel Vermote (Coordinator Archiefbank Vlaanderen, Historian, Belgium) "The Road to Minsk. Further Research in Belgium on Archives Displaced During the Second World War"

- A.I. Maldis (Doctor of Philology, Professor, Belarus) “Unresolved Questions of Restitution of Belarusian Valuables Taken Out of Belarusian Territry during the First World War or in Connection with It”

- V. V. Makarov (Doctor of Philology, Professor of the Moscow State Linguistic University) "French-Language Books in the National Library of Belarus: Connotation Semantics of Dedicatory Autographs"

- V.N. Gerasimov (Head of Department of Incunabula and Rare Books, Presidential Library of the Republic of Belarus) "Displaced Collections from Central and Western Europe in the Presidential Library of the Republic of Belarus"

- T.D. Gernovich (Candidate of Historical Sciences, Associate Professor of the Department of Historical Sources, Faculty of History, Belarusian State University) "Return of Belarusian Documentary Valuables That Are Outside of the Republic of Belarus: Experience and Prospects"

- A.N. Steburako (Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, Associate Professor of Business Communications, Institute of Business and Management Technologies, Belarusian State University) "Traces of French Manuscripts Confiscated by the Nazis in Belarusian Collections"

- K.I. Kozak (Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, Associate Professor of the Department of Historical Sources, Faculty of History, Belarusian State University, Director of the "History Workshop") "The Struggle for Jewish Cultural Valuables during the German Occupation of Belarus, 1941-1944: Archives, Books and Manuscripts"

- D.V. Liseychikov (Candidate of Historical Sciences, Deputy Director of the State Institution "National Historical Archive of Belarus") "The ‘Archive of the Sobieskis in Oława’ in the Collection of the National Historical Archive of Belarus"

- A.N. Latushkin (Candidate of Historical Sciences, Associate Professor of the Department of Historical Sources, Faculty of History, Belarusian State University) “State Archives of the Grand Duchy of Lithuania (Non-Metric Part, 1387 - 1644): Reconstruction of its Composition, Prospects for Its Reconstitution as a Whole"

- A.A. Liubaia, (Candidate of Historical Sciences, Associate Professor of the Department of Historical-Cultural Heritage of RIVSH) “Activity of Non-Governmental Civic Organizations in the Preservation of Historical-Cultural Heritage:  Problems and Perspectives”

Participants in the Discussion:

L.A. Avgul, Head of the Research Department of Library Science, Central Scientific Library of the National Academy of Sciences

A.I. Grusha, Director of the Central Scientific Library of the National Academy of Sciences of Belarus, Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, Belarus

O.M. Drozd, Deputy Director for Scholarship of the Central Scientific Library of the National Academy of Sciences of Belarus, Belarus

O.N. Popko, Director of the Mir Castle Complex Museum, Candidate of Historical Sciences, Associate Professor

A.A. Susha, Candidate of Cultural Studies, Deputy Director for Scholarly Work of the National Library of Belarus

A.V. Stefanovich, Head of Department of the Central Scientific Library of the National Academy of Sciences of Belarus, Belarus

S.F. Shimukovich, Head of the Department of Historical-Cultural Heritage of RIVSh, Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, Belarus

O.B. Gorbacheva, Candidate of Historical Sciences, Associate Professof the Department of Ethnology, Museology, and the History of Art of the Historical Faculty of Belarusian State University, Belarus

16:00 Close of Seminar

 

 

 

Financieringsbron(nen) : 

Vlaamse Gemeenschap (€350), eigen inbreng (beschikking over logement – ‘om niet’)

Projectresultaten: 
  • Naar aanleiding van de werkbezoeken aan de belangrijkste bibliotheken kregen we een goed gedocumenteerd zicht op het aanwezige materiaal. De deur van de depots werd wijd opengezet en de nodige toelichting ruim verstrekt.
  • Het onderzoek naar de herkomst (provenance research) van het bibliotheekmateriaal, dat wel degelijk door de Wit-Russische collega’s werd aangepakt, zal ruimer bekend gemaakt worden door de publicatie van de resultaten van dit onderzoek (ex libris, opdrachten van de auteur) via de website van de Claims Conference. Er werden ook concrete stappen afgesproken voor verder onderzoek. Onder meer door uitwisseling van gegevens over de slachtoffers van de bibliotheekroof (voor België onder meer: Van Zeeland, Hymans, Gilbart, Errera, Gunzburg, Grégoire, de Sturler, Pels, Maier-Astric). Onderzoeksgegevens die ondertussen beschikbaar zijn, maar waar de Wit-Russische collega’s geen weet van hebben.
  • Er is de mogelijkheid tot het opvragen van informatie over oude en zeldzame drukken die door de bibliotheken worden bijgehouden (vooral de Nationale Bibliotheek beschikt over een uitgebreid en rijk ‘Rare Book Department’). Onderzoek naar de herkomst van bibliofiele uitgaven is in die situatie niet evident. Verdere stappen daarin kunnen bekeken worden met de collega’s van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek.
  • De verdere opzoekingen in de Nationale Bibliotheek (8 & 9 september) met focus op de handschriften brachten aan het licht dat blijkbaar slechts een vijfde van de bewaarde handschriften geïnventariseerd zijn. Vele steekproeven in het pakket dat wel voor consultatie beschikbaar is (in de twee dagen volgend op het colloquium), bracht niet het verhoopte resultaat. Een werkafspraak met de collega’s van de bibliotheek moet garantie geven op een verdere exploratie van dit pakket.
  • Zoals vooraf zeer duidelijk gesteld is restitutie niet aan de orde. Herhaaldelijk werd de boodschap gebracht van de grote verliezen aan cultuurgoed naar aanleiding van WOII. Hoewel compensatie volgens het internationaal recht niet aan de orde is, werd daar toch impliciet naar verwezen. Bovendien werd duidelijk gesteld dat er voor teruggave van cultuurgoed geen wettelijke basis is in Wit-Rusland.
  • Wel werd de wens uitgedrukt om via andere vormen van samenwerking (online publicatie van gegevens, digitalisering) verdere stappen te zetten.
  • Als epiloog was er een interessante informele ontmoeting met collega’s van het Nationaal Museum die bereid bleken tot een gesprek in verband met de kunstroof. Een aspect dat zo mogelijk nog gevoeliger ligt.
  • In elk geval werd er een operatief netwerk geïnstalleerd dat de mogelijkheid biedt om verder informatie te delen en verder te bouwen op de vaststellingen die naar aanleiding van dit initiatief aan de oppervlakte kwamen.

 

Partnerorganisaties: 

Claims Conference, Nationale Bibliotheek van Wit-Rusland, Presidentiële Bibliotheek van de Republiek Wit-Rusland, Nationale Academie voor Wetenschappen van Wit-Rusland, Republikeins Instituut voor Hoger Onderwijs, Minsk.

Leden stuurgroep: 

Patricia Kennedy Grimsted, Wesley A. Fisher, Eric Ketelaar, Martine Poulain, Anatoly Steburako, Michel Vermote