Mondelinge geschiedenis kon vanaf de jaren 1950 rekenen op een groeiende belangstelling. Vooral in de Verenigde Staten van Amerika en Engeland ontwikkelde oral history zich als historische onderzoeksmethode razendsnel. Vooral progressieve onderzoekers maakten in de woelige jaren 1960 volop gebruik van mondelinge geschiedenis om (vaak) vanuit een duidelijk sociaal-politiek engagement maatschappelijke ontwikkelingen te documenteren. Een belangrijke stimulans in dit verhaal was de doorbraak van de makkelijk te hanteren taperecorders, die door veldwerkers tijdens een interview op locatie konden worden ingezet.

Mondelinge geschiedenis als methode brak in het academische veld in Vlaanderen door toen het Museum voor Industriële Archeologie en Textiel (MIAT, Gent) er in 1981 een colloquium over organiseerde. Het grote publiek maakte op een indringende wijze kennis met de kracht van mondelinge geschiedenis dankzij reportagemakers zoals Erik Pertz en Maurice De Wilde, beide verbonden aan de Vlaamse openbare televisieomroep.

Vooral de programma’s van De Wilde zijn heel wat mensen bijgebleven. Zo interviewde De Wilde voor zijn reeks ‘De Nieuwe Orde’ (1982), over collaboratie in België, niet minder dan 300 getuigen. Ondanks de vele kritiek die op De Wilde’s interviewpraktijken kan worden geformuleerd, vormde hij een belangrijke factor bij de erkenning van mondelinge geschiedenis in Vlaanderen.

In het academische veld speelt vooral de vakgroep Nieuwste Geschiedenis van de Universiteit Gent [1] reeds enkele jaren een belangrijke rol. De studenten krijgen er in de cursus ‘Historische kritiek’ een introductie in het hoe en waarom van mondelinge geschiedenis.

Vandaag de dag blijft de interesse voor oral history niet beperkt tot universiteiten of televisie- en radioprogrammamakers. Vooral in het brede erfgoedveld (musea, archieven, erfgoedcellen, heemkundige kringen, cultuurbeleidscoördinatoren,…) groeit de belangstelling om het recente verleden te documenteren aan de hand van mondelinge getuigenissen. Een en ander heeft te maken met de empathie die mondelinge getuigenissen bij een breed publiek weet op te roepen. De nood aan knowhow is dan ook exponentieel gestegen.

Terug naar dossier mondelinge geschiedenis [2]

Introductie
Bruno De Wever, Björn Rzoska en Charlotte Krul (red.). DVD. Van Horen Zeggen. Mondelinge geschiedenis in de praktijk [3]. DVD-Box van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur vzw en de Universiteit Gent. Brussel: VCV, 2005.

Roel Vande Winkel. Mondelinge, historische bronnen in Vlaanderen. Eindverslag onderzoeksproject "Van Horen Zeggen" (I) Mondelinge, historische bronnen bewaren en ontsluiten [4]. Gent: Universiteit Gent, 2004. In het kader van het Onderzoeksproject ‘Van Horen Zeggen. Mondelinge, historische bronnen bewaren en ontsluiten’ (UGent Vakgroep Nieuwste Geschiedenis in samenwerking met het VCV) werd een kritische bevraging gedaan naar de huidige status en het discours betreffende het bewaren en ontsluiten van mondelinge, historische bronnen in Vlaanderen. Dit project werd gefinancierd door het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en vond zijn neerslag in een onderzoeksrapport.

Erik Mannens, Tom Paridaens, Laurence Hauttekeete, Tom Evens, Jan Gysels. Onderzoeksproject "Van Horen Zeggen fase III". Haalbaarheidsstudie naar een innovatieve applicatie voor de onstluiting van mondelinge bronnen [5]. Gent: Universiteit Gent - IBBT, 2007.

Bruno De Wever & Pieter François. Gestemd verleden: mondelinge geschiedenis als praktijk. Brussel: VCV, 2003. Gestemd verleden vormt een beknopte inleiding tot het object, de methode en de toepassing van mondelinge geschiedenis. Volgende onderwerpen komen aan bod:

• theoretische onderbouw van het begrip mondelinge geschiedenis
• methodologie van een project mondelinge geschiedenis
• archivering, ethiek en presentatie van mondelinge, historische bronnen
• toepassingsvelden van mondelinge geschiedenis

Deze praktische handleiding (72 p.) verwijst voor elk deelgebied naar de meest relevante internationale literatuur. Gestemd Verleden is uitverkocht maar kan nog wel geraadpleegd worden in de bibliotheek van FARO. De teksten als PDF kan u ook raadplegen op de DVD Van Horen Zeggen. U kan de inhoudstafel van de brochure [6] in pdf-formaat downloaden.

Boeken
Hieronder vermelden we drie buitenlandse inleidingen tot het domein mondelinge geschiedenis. Ze gaan terug op een langere onderzoekstraditie. Vooral Thompson’s The Voice of the Past wordt internationaal als een klassieker beschouwd.

• Descamps, F. L'historien, l'archiviste et le magnétophone: de la constitution de la source orale à son exploitation. Paris: Comité pour l'histoire économique et financière de la France, 2001.
• Dunaway, D., & Baum, W. (Eds.). Oral history: an interdisciplinary anthology. Walnut Creek - London - New Delhi: Sage, 1996.
• Thompson, P. The voice of the past. Oxford - New York: Oxford University Press, 1988 - rev.

Wie meer literatuur zoekt, kan terecht in de bibliografie van Gestemd Verleden [6] of in verscheidene online bibliografieën (zie verder).

Tijdschriften
In de Anglo-Amerikaanse academische wereld, waar mondelinge geschiedenis een veel langere traditie heeft dan in onze contreien, worden diverse oral history nieuwsbrieven en tijdschriften gepubliceerd.

De Britse Oral History Society [7] publiceert het Oral History tijdschrift, waarin ruimte is voor praktische en methodologische bijdragen. U kan de inhoudstafels van alle nummers online raadplegen.

De Amerikaanse Oral History Association [8] publiceert dan weer de Oral History Review. Ook hier kan u online de inhoudstafels van back issues doorlopen.

Via diverse online bibliografieën of via de websites van belangrijke oral history verenigingen vindt u gemakkelijk de weg naar andere tijdschriften.

Bibliografieën
Oral history bibliografieën, die eveneens door Engelstalige academische pioniers worden gedomineerd, vindt u onder andere terug op de websites van H-Oralhist [9], de UC Berkeley Library [10] en de Oral History Association [11].

Terug naar dossier mondelinge geschiedenis [2]

Project opstarten
Plan uw project mondelinge geschiedenis. Een project mondelinge geschiedenis vereist een degelijke voorbereiding. In een eerste fase zet u een heldere probleemstelling op papier. Wat wilt u onderzoeken, over welk budget kan u beschikken en hoeveel tijd hebt u?

Volgende vragen kunnen u helpen om een hanteerbare probleemstelling te formuleren:

• wat zijn de centrale doelstellingen van uw onderzoeksproject?
• zijn deze doelstellingen realistisch?

Bepaal op basis van uw doelstellingen mogelijke onderzoeksvragen. Hou rekening met de finaliteit van het project: video, boek, tentoonstelling, archiveren, toneelstuk,…

Interviewpartners selecteren
Uw probleemstelling en onderzoeksvragen bepalen de selectie van de getuigen en niet omgekeerd!

Zorg ervoor dat de gemaakte selectie representatief is in verhouding met de hele groep van mogelijke respondenten. Afhankelijk van de onderzoeksvragen kunnen economische positie, leeftijd, geslacht, politieke en religieuze overtuiging, lidmaatschap van culturele organisaties,… daarbij selectiecriteria zijn.

Interviews voorbereiden
Een interviewer is per definitie ingewerkt in ‘zijn’ thema. Een interviewer begint zeer goed voorbereid aan een vraaggesprek. Naast mondelinge geschiedenis of het vastleggen van herinneringen en ervaringen van mensen, is het noodzakelijk andere bronnen te consulteren: krantenknipsels, foto’s, geschreven documenten (archiefstukken),…. Een goed ingewerkte interviewer is een grotere garantie op een kwaliteitsvol interview.

Het is van essentieel belang tijdens de voorbereiding voldoende aandacht te besteden aan de randdocumenten.

Randdocumenten
Vooraleer een interview af te nemen, stelt de interviewer enkele essentiële documenten op:

• de themalijst
• eze lijst biedt een overzicht van tijdens het interview te behandelen onderwerpen. De lijst moet strikt gevolgd worden, met andere woorden alle opgesomde thema’s moeten effectief besproken worden. (Indien dit niet lukt in het bestek van één interviewsessie, dient u dus een vervolginterview te plannen.)
• de vragenlijst. Deze lijst vertaalt de themalijst in een aantal concrete vragen. De vragenlijst moet soepel gehanteerd worden en fungeert dus meer als leidraad. Dat bepaalde vragen niet (letterlijk) aan bod kwamen is dus niet erg, zolang de themalijst maar werd ‘afgewerkt’.
• de thema- en vragenlijst behoren tot de randdocumenten die samen met het eigenlijke interview (interviewopname en/of transcriptie van het gesprek) deel uitmaken van de historische bron.
• transcriptie
• een vierde randdocument (naast themalijst, vragenlijst en transcriptie) bestaat uit de identificatiefiche van de respondent. Dankzij deze fiche, die u aan het begin van het interview opmaakt, kunnen later ook andere onderzoekers een beeld krijgen van de positie van de getuige in de gemeenschap.
• op het einde van het interview maakt u met de getuige een overeenkomst waarbij wederzijdse rechten en plichten worden vastgelegd. Deze overeenkomst vormt het vijfde en laatste randdocument. Bij het opmaken van de overeenkomst, dient u in het bijzonder aandacht te besteden aan volgende punten:
  • zorg ervoor dat u als interviewer de vrije beschikking krijgt over het gebruik van het interview
  • maak de getuige duidelijk welke zijn rechten zijn: het niet-vrijgeven van bepaalde passages, toestemming bij gebruik van het interview buiten de context van het oorspronkelijke project,…
  • een mondeling historicus heeft ook een ethische gedragscode: schaad de positie van de getuige in zijn leefgemeenschap nooit… u bent op zoek naar informatie, niet naar sensatie!

Enkele voorbeelden van modeldocumenten:

• Vragenlijst - project bezetting WOII [12] (UGent)
• Vragenlijst - Zusters van Liefde [13] (UGent)
• Transcriptie-fiche [14]
• Bandinhouds-fiche [15]
• Overeenkomst tussen respondent en interviewer [16]
• Modelovereenkomst bewaargeving [17]
• Modelovereenkomst schenking [18]
• Modelovereenkomst bruikleen [19]
• Bruikleen voorwaarden [20]
• Identificatiefiche blz. 1 [21] / blz. 2 [22] / blz. 3 [23]

Technische uitrusting
Weet met welk materiaal je werkt! Er zijn diverse types opnameapparatuur op de markt. Bij de keuzen voor een bepaald type materiaal, bent u natuurlijk gebonden door uw budget. Strikt gezien hebt u niet eens een tape-recorder nodig om een interview af te nemen! U kan immers noteren tijdens het gesprek. Het verdient echter wel de voorkeur uw interviews op een geluidsdrager vast te leggen. Er zijn immers heel wat betaalbare toestellen op de markt.

Naast de analoge opname (aan de hand van de klassieke tape-recorder), worden vandaag heel wat interviews digitaal opgenomen of met een videocamera. Voor al deze apparatuur valt wel iets te zeggen, de stelregel blijft evenwel: ken uw apparatuur door en door alvorens u op interview gaat.

Gebruik kwaliteitsvol materiaal (bv. bij analoge recording gebruik chrome-cassettes van max. 60 min en van een zeer hoge kwaliteit, enkel op die manier bent u er zeker van dat uw onderzoeksinspanningen resulteren in een langetermijnconservering) en zorg ervoor dat het materiaal geen storende impact heeft op het interviewverloop.

In dit digitale tijdperk gaat men er al te gemakkelijk van uit dat alles wat ‘digitaal’ opgenomen of bewaard wordt, voor de eeuwigheid beveiligd is. Niets is minder waar: onderzoek toont aan dat heel wat digitale formaten minder duurzaam zijn dan hun klassieke, analoge tegenhangers. Het is bijvoorbeeld af te raden soft- en hardware te gebruiken die geluidsbestanden comprimeert en omzet naar een formaat dat niet aan professionele standaarden voldoet. De kwaliteit van het populaire mp3 formaat wordt door professionele gebruikers bijvoorbeeld sterk in vraag gesteld: gebruik van dit formaat hypothekeert op termijn dus de waarde en (her)bruikbaarheid van de historische bron die u aanmaakt. (Informatie in verband met de conservering van digitale formaten vindt u terug op de website van het Expertisecentrum DAVID) [24]

Het interview
Het interview gebeurt meestal bij de respondent thuis. Op die manier voelt de getuige zich comfortabel. In uitzonderlijke gevallen kan het interview ook worden afgenomen op een symbolische plek die een rol speelde in de gebeurtenis waarover wordt getuigd. Hou er steeds rekening mee dat de respondent informatie bezit waarover u als interviewer niet beschikt!

Er bestaat geen vaste interviewhandleiding. Daarvoor is elke interviewsituatie uniek. De interviewer moet zelf de sfeer van het interview aanvoelen en op basis daarvan een strategie bepalen. Volgende tips gelden dan ook enkel als leidraad…. Soms zal blijken dat u tijdens een vraaggesprek een aantal van deze richtlijnen beter negeert! Ze gelden dan ook als algemene, flexibele ‘gedragsregels’:

• tracht echt contact te maken met de respondent
• een interview is geen dialoog
• start met een biografische insteek, dat stelt de getuige vaak op zijn gemak
• vragen: van algemeen naar specifiek en van niet-controversieel naar gevoelig; open vragen verdienen de voorkeur… dus geen ja-nee vragen
• pas uw spreeksnelheid en taalgebruik aan de getuige aan
• geef stilte een kans
• de respondent is de expert, niet de interviewer
• stel heldere, eenduidige en korte vragen
• moedig de respondent aan, maar doe dit non-verbaal!
• stoor u niet aan een taalkundig slordig gestelde vraag
• schrijf zo min mogelijk op: uitzonderingen zijn eigennamen en onbekende woorden, de non-verbale reacties van de respondent, gebeurtenissen tijdens het interview,…. Deze komen terecht op de interviewfiche.
• onderbreek een getuige strategisch
• neem relevant materiaal mee (krantenartikels, foto’s, aankondigingen, etc.)
• plaats de opneemapparatuur best uit het zicht van de respondent
• bewaar uw positie als onderzoeker, ook bij emotionele momenten
• tracht bij belangrijke informatie steeds te achterhalen wat gebaseerd is op wat de respondent als ooggetuige heeft gezien en wat gebaseerd is op verslagen van derden
• confronteer een getuige strategisch met info die afwijkt van zijn verhaal
• vermijd ‘off the record’ informatie
• onderbreek de opname alleen als het echt nodig is
• put uw respondent niet uit: anderhalf uur per interviewsessie is vaak het maximum

Loop na het interview niet onmiddellijk weg. De respondent heeft misschien nood aan losse babbel over het interview of over de gebeurtenis waarover hij/zij net heeft getuigd. Stuur je respondent een bedankbriefje en contacteer hem/haar na enkele dagen om te zien hoe hij/zij het interview heeft verwerkt.

De transcriptie
Saai, maar noodzakelijk! Het transcriberen of uitschrijven van een interview is het meest tijdrovende onderdeel van een project mondelinge geschiedenis. U mag toch al snel rekenen op acht à negen uren transcriptietijd voor één uur interview. Elke onderzoeker bepaalt in functie van zijn budget en/of onderzoekstijd zijn transcriptiemethode. Sommigen kiezen voor een volledige transcriptie, anderen gaan selectief te werk. In het laatste geval worden enkel de relevante passages, in het licht van de onderzoeksvragen, getranscribeerd.

Onderzoeksresultaten: presentatiemogelijkheden
Interviews gemaakt in het kader van een oral history project kunnen op vele manieren worden ingezet: in een boek, een artikel, een tentoonstelling, een website, een toneelstuk, als aanvulling op een bestaande archiefcollectie,…. De laatste jaren werd de methode in uiteenlopende projecten ingezet.

Terug naar dossier mondelinge geschiedenis [2]

Deze sectie bevat een overzicht van ‘frequently asked questions’ (FAQ). U vindt bij elke vraag enerzijds een beknopt antwoord, anderzijds een verwijzing naar meer uitleg.

Wat is het verschil tussen ‘mondelinge geschiedenis’ en ‘mondelinge bron(nen)’?
Mondelinge geschiedenis of oral history is het hele spectrum van activiteiten dat gemoeid is met het interviewen van getuigen om het verleden te (re)construeren. Het product van dat onderzoek noemen we een mondelinge bron. ‘Mondelinge geschiedenis’ en ‘mondelinge bron’ zijn dus verwante begrippen, maar geen synoniemen. Meer informatie over dit onderwerp vindt u op de introductiepagina [2].

Waar vind ik Nederlandstalige literatuur over mondelinge geschiedenis?
Een beknopte inleiding tot het object, de methode en de toepassing van mondelinge geschiedenis vindt u in de publicatie Gestemd verleden. Mondelinge geschiedenis als praktijk [25] van Bruno De Wever en Pieter François.

Waar vind ik internationale literatuur over mondelinge geschiedenis?
In het buitenland, en vooral in de Anglo-Amerikaanse academische wereld, bestaat een rijke waaier aan literatuur [25]over oral history. Naast enkele inleidende boeken kunnen we ook de lectuur van up-to-date wetenschappelijke tijdschriften aanraden. Wie zich diepgaand in deze materie wil verdiepen, kan online diverse bibliografieën raadplegen.

Hoe begin ik een eigen project mondelinge geschiedenis?
Een project mondelinge geschiedenis vereist een degelijke voorbereiding. Vooral het formuleren van een heldere en haalbare (!) probleemstelling is van het grootste belang.

Hoe selecteer ik mijn respondenten?
Uw probleemstelling en onderzoeksvragen bepalen de selectie van de getuigen en niet omgekeerd! Zorg ervoor dat de gemaakte selectie representatief is in verhouding met de hele groep van mogelijke respondenten. Afhankelijk van de onderzoeksvragen kunnen economische positie, leeftijd, geslacht, politieke en religieuze overtuiging, lidmaatschap van culturele organisaties,… daarbij selectiecriteria zijn.

Hoe bereid ik een interview voor?
Als interviewer dient u zich enerzijds in het onderwerp in te werken (door andere bronnen of sporen uit het verleden te consulteren) en anderzijds een aantal essentiële randdocumenten voor te bereiden. Meer informatie vindt u elders in dit dossier [26].

Wat zijn ‘randdocumenten’ en waarom zijn ze belangrijk?
Onder de randdocumenten [26]verstaan we, naast een transcriptie van het interview, volgende zaken: themalijst, vragenlijst, identificatiefiche en juridische overeenkomst. Zonder deze documenten hypothekeert u de waarde van uw interview op lange termijn. Op die manier verliest uw interview als historische bron alle waarde.

Hoe ontsluit men mondelinge bronnen?
Een mondelinge bron ontsluit u door de aanmaak van diverse randdocumenten [26], die samen met de bron worden bewaard.

Waar moet ik tijdens het afnemen van een interview zoal op letten?
Er bestaat geen vaste interviewhandleiding. Daarvoor is elke interviewsituatie uniek. De interviewer moet zelf de sfeer van het interview aanvoelen en op basis daarvan een strategie bepalen. De uitgebreide lijst tips gelden dan ook enkel als leidraad…. Soms zal blijken dat u tijdens een vraaggesprek een aantal van de op deze lijst opgegeven richtlijnen beter negeert! Ze gelden dan ook als algemene, flexibele ‘gedragsregels [26]’.

Is het nodig een interview volledig te transcriberen?
Het transcriberen of uitschrijven van een interview is het meest tijdrovende onderdeel van een project mondelinge geschiedenis. U mag toch al snel rekenen op acht à negen uren transcriptietijd voor één uur interview. Elke onderzoeker bepaalt in functie van zijn budget en/of onderzoekstijd zijn transcriptiemethode. Sommigen kiezen voor een volledige transcriptie, anderen gaan selectief te werk. In het laatste geval worden enkel de relevante passages, in het licht van de onderzoeksvragen, getranscribeerd.

Hoe kan ik mijn onderzoeksresultaten aan het publiek presenteren?
Interviews gemaakt in het kader van een ‘oral history’ project kunnen op vele manieren worden ingezet: in een boek, een artikel, een tentoonstelling, een website, een toneelstuk, als aanvulling op een bestaande archiefcollectie,…. De laatste jaren werd de methode in uiteenlopende projecten ingezet.

Terug naar dossier mondelinge geschiedenis [2]