Industrieel Erfgoed in het Waasland: op zoek naar de relicten van een gevarieerde industrialisatie

Het Land van Waas: gekend door oude en nieuwe geschiedenis, van de mythe van de Vos Reinaard tot de afbraak van het polderdorp Doel. Het Waasland (ook wel Land van Waas genoemd) wordt in het noorden begrensd door de staatsgrens met Nederland, in het oosten door de Schelde, in het zuiden door de Schelde en de Durme, en in het westen door de Durme.

Historisch behoorde het Waasland tot het graafschap Vlaanderen. Tijdens de Franse bezetting was het onderdeel van het Département de l'Escaut, en later lag het in de Provincie Oost-Vlaanderen. Met de Franse bezetting verloor het gebied de administratieve functie.. Toch bleef 'het Waasland' een sterk merk, dat tot op de dag van vandaag standhoudt.

De evolutie van een bijna autarkische economie tot  een bij de wereldhandel aangesloten geheel was geen vloeiend proces. Tot diep in de negentiende eeuw bleef  het Waasland een grotendeels agrarisch gebied met een grote autarkie. Pas met de verbetering van de transportinfrastructuur kwam de aansluiting bij de wereldeconomie op gang. Het meest spectaculaire hierbij is ongetwijfeld de naoorlogse uitbouw van de Antwerpse haven op de linker Scheldeoever.

De vraag is nu wat we nog terug kunnen vinden. Typisch voor de 'autarkische tijd' van het Waasland waren olieslagerijen, zeepziederijen en brouwerijen. Het enige nijverheidsgewas was vlas. De hoeden- en klompenmakerij doorbraken al dit keurslijf en tegen het einde van de achttiende eeuw ontstond het begin van de katoennijverheid. Ook de breigoednijverheid kwam tot ontwikkeling, met een hoogtepunt rond 1928; in 1960 zou Sint-Niklaas nog beschikken over 200 kleinere breigoedfabrieken. Typisch voor Lokeren was dan weer de haarnijverheid, die een internationale dimensie kende. Een andere belangrijke Wase industrie was de steenbakkerij, die mee kon profiteren van de bouw van de immense fortengordel rond Antwerpen voor WOI.

Was de industriële inhaalbeweging rond geraakt rond 1960, vanaf de jaren zeventig van de vorige eeuw begon een aantal  beruchte sluitingen zoals de Boelwerf, Nobels Peelman en Manta. Maar ook minder gekende: Sawyer’s (nadien GAF), CNR en de tapijtfabriek Meert. Ook de haarnijverheid te Lokeren en het breigoed te Sint-Niklaas verloren hun status. Stijgende lonen en een alsmaar opener markt werkten nefast voor deze bedrijfstak. Het industrieel weefsel volgde de golfslag van een steeds sterker wordende globalisering.

En wat blijft nu van deze boeiende geschiedenis? Wat vinden we nog terug aan technische relicten uit deze boeiende periode? Hoe kunnen we dit museaal overbrengen naar toekomstige generaties? Om die reden sloegen SIWE (landelijk erkende vereniging voor industrieel en wetenschappelijk erfgoed) en de Erfgoedcel Waasland de handen in elkaar voor het organiseren van een studiedag.

Programma

9.45 uur: Onthaal met koffie

10.15 uur: Ode De Zutter (Erfgoedcel Waasland), Korte toelichting over het gebouw

10.30 uur: Ghislain Belmans (Sien), De musealisering van de Doelse Koggen: dromen en ambities

11.00 uur: Lieven Muësen (OP SToAPEL), De Boelwerf, herinneringen 'Op Stoapel'

11.30 uur: Vragenronde en Pauze

12.00 uur: Walter Vermeulen (Breiatelier SteM), De breigoedindustrie in het Waasland: historische terugblik en museale verwerking

12.30 uur: Broodjeslunch en vertoning film Lokeren, haarsnijderijstad (documentaire, 40 min. Regie Kris De Beule; Lokeren 2006).

13.30 uur: Leen Heyvaert (Stedelijk Museum Lokeren), De haarsnijderijnijverheid in Lokeren en museale voorstelling

14.00 uur: Herbert Smitz (Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas), Waasland (h)interland? De ontwikkeling van de Antwerpse haven en het Waasland

14.30 uur: Vragenronde en Pauze

15.00 uur: Erik De Keyser (Folkloregroep De Klomp), De klompenmakerij in het Waasland: van ambacht tot industrie

15.30 uur: Ode De Zutter (Erfgoedcel Waasland), De Erfgoedcel Waasland: realisaties en plannen

15.50 uur: Patrick Viaene & Bruno De Corte (Siwe), Conclusies

16.00 - 17.00 uur: Wandeling naar Zwijgershoek en bezoek aan het STeM, Breigoedmuseum

17.00 uur: Afsluitende drink in het STeM

Praktisch

Vrijdag 7 mei 2010, 9.45 - 17.00 uur, Interwaas, Lamstraat 113, 9100 Sint-Niklaas

Organisatie: Siwe, Steunpunt voor industrieel en wetenschappelijk erfgoed vzw i.s.m. Erfgoedcel Waasland.

Inschrijven: de deelname is gratis, verplichte aanmelding met uw volledige contactgegevens (naam, functie, adres, telefoon, e-mail) vóór 4 mei 2010 op info@siwe.be

Wegbeschrijving - voor de wagen: E17 afrit Sint-Niklaas; richting centrum/grote markt (steeds rechtdoor); tunnel nemen (onder rond punt); aan eerste lichten rechtsaf (Moerlandstraat, vlak voor een parkje); aan einde straat rechtsaf (Hospitaalstraat); na 30m linksaf (Azalealaan); aan eerste kruispunt linksaf (Lamstraat); 100m verder oprit rechtsaf tegenover de straat naar de kliniek; zeer beperkte parking achter het gebouw.