Erfgoedverenigingen en vrijwilligers

Vrijwilligerswerk kan vele vormen aannemen. Een belangrijk onderscheid is dat tussen autonoom en ingebouwd vrijwilligerswerk. Autonoom vrijwilligerswerk situeert zich in een organisatie die haar doelstellingen uitsluitend of hoofdzakelijk met behulp van vrijwilligers nastreeft. Ingebouwd vrijwilligerswerk wordt uitgeoefend binnen een voorziening die haar doelstellingen hoofdzakelijk nastreeft met professionele medewerkers. Deze typologie, die oorspronkelijk komt uit de welzijnssector, kan ook worden gemaakt in het cultureel-erfgoedveld.

Verenigingsleven
Honderden erfgoedverenigingen in Vlaanderen gelden als voorbeeld van autonoom vrijwilligerswerk. Het kan gaan om verenigingen van professionele en amateur- onderzoekers (historici, archeologen, volkskundigen, heemkundigen, genealogen …), erfgoedverzorgers en -bemiddelaars. Via de kaart van de sector kan u de rijke diversiteit van dit verenigingsleven exploreren. Een aantal sectoren worden overkoepeld door een landelijke organisatie. Landelijke organisaties voor volkscultuur kunnen erkend en gesubsidieerd worden via het Cultureel-erfgoeddecreet (2008).

De erfgoedverenigingen zijn in 2001 uitgebreid in kaart gebracht via een onderzoek door het Vlaams Centrum voor Volkscultuur. Toen bleek dat 150.000 tot 200.000 Vlamingen zich in zo’n erfgoedvereniging engageerden. Het heeft er alle schijn van dat deze verenigingen ook anno 2010 nog goed standhouden. Toch staan zij, meer dan ooit, ook voor enkele pittige uitdagingen. De vergrijzing van het bestuur baart vele verenigingen zorgen. Tegelijk blijkt het vaak problematisch om nieuwe leden uit jongeren- of minderheidsgroepen te werven en te houden.

Ingebouwd vrijwilligerswerk
In Vlaanderen zetten ook talloze vrijwilligers zich actief in ten dienste van een erfgoedcel, museum, archiefinstelling of een ander type erfgoedorganisatie die vooral draait op de inzet van betaald personeel. Anders dan bij het verenigingsleven is er op dit moment weinig cijfermateriaal over dit type vrijwilligerswerk en over het profiel van deze vrijwilligers. Alleszins is duidelijk dat deze vrijwilligers de meeste uiteenlopende opdrachten voor hun rekening kunnen nemen: van een registratieproject, behoud- en beheerstaken tot het afnemen van interviews voor een project mondelinge geschiedenis of een onthaalfunctie.

Nieuwe vormen van vrijwilligerswerk?
Naast het verenigingsleven en het ‘ingebouwd vrijwilligerswerk’ zijn er de laatste jaren ook andere en meer diffuse vormen van vrijwillige inzet gegroeid. Het gaat om opstapvrijwilligerswerk, onlinevrijwilligerswerk, werknemersvrijwilligerswerk, ad-hoc-buurt- of wijkcomités … allemaal initiatieven die enigszins tot sterk afwijken van onze heersende opvattingen en belevingen van het vrijwilligerswerk als zijnde belangeloos, onbetaald en georganiseerd. Het belang van deze vormen van vrijwillige inzet is, door gebrek aan onderzoek, alsnog moeilijk aan te tonen. Voorlopig gaat het nog om verschijnselen in de marge. Maar vermoedelijk zullen zij de volgende jaren ook zeker binnen het cultureel-erfgoedveld een bredere verspreiding en toenemende erkenning krijgen.

Meer weten?

• J. Walterus, Erfgoedverenigingen en volkscultuur ontcijferd. Inzichten over historische en ‘volkscultuur’-verenigingen als onderdeel van het Vlaamse erfgoedlandschap. Brussel, Vlaams Centrum voor Volkscultuur, 2003.
• G. Vercauteren, Voorbij de grenzen van het vrijwilligerswerk … Over opstappende, virtuele en geleide vrijwilligers, in: faro | tijdschrift over cultureel erfgoed, 2(2009)3, 32-39.

© Foto's: Erfgoeddag, Philippe Debroe en FARO, Bart Van der Moeren