Erfgoedverenigingen en vrijwilligers

Carnaval Peer Stoet (c) Erfgoeddag, Philippe DebroeVrijwilligerswerk kan vele vormen aannemen. Een belangrijk onderscheid is dat tussen autonoom en ingebouwd vrijwilligerswerk. Autonoom vrijwilligerswerk situeert zich in een organisatie die haar doelstellingen uitsluitend of hoofdzakelijk met behulp van vrijwilligers nastreeft. Ingebouwd vrijwilligerswerk wordt uitgeoefend binnen een voorziening die haar doelstellingen hoofdzakelijk nastreeft met professionele medewerkers. Deze typologie, die oorspronkelijk komt uit de welzijnssector, kan ook worden gemaakt in het cultureel-erfgoedveld.

Verenigingsleven
Honderden erfgoedverenigingen in Vlaanderen gelden als voorbeeld van autonoom vrijwilligerswerk. Het kan gaan om verenigingen van professionele en amateur-onderzoekers (historici, archeologen, volkskundigen, heemkundigen, genealogen …), erfgoedverzorgers en -bemiddelaars. Via de erfgoedkaart kan u de rijke diversiteit van dit verenigingsleven exploreren. Een aantal sectoren worden overkoepeld door een landelijke organisatie. Landelijke organisaties voor volkscultuur kunnen erkend en gesubsidieerd worden via het Cultureel-erfgoeddecreet (2008).

De erfgoedverenigingen heeft FARO uitgebreid in kaart gebracht met het onderzoek 'Nabij Verenigd en meegerekend'. Daarin bleek dat er 1.600 erfgoedverenigingen actief zijn, die heel wat waardevol erfgoedwerk verzetten. Zo bewaren zij heel wat lokaal erfgoed dat anders vaak verloren zou gaan. Bovendien mobiliseren zij de lokale gemeenschap rond erfgoedthema’s en brengen zij erfgoed onder de aandacht via hun publicaties, gidsbeurten, allerhande ledenactiviteiten en tentoonstellingen. Toch staan vele erfgoedverenigingen ook voor enkele pittige uitdagingen. De vergrijzing van het bestuur baart vele verenigingen zorgen. Tegelijk blijkt het vaak problematisch om nieuwe leden uit jongeren- of minderheidsgroepen te werven en te houden.

Helpende handen in het museum (c) FARO, Bart Van der MoerenIngebouwd vrijwilligerswerk
In Vlaanderen zetten ook talloze vrijwilligers zich actief in ten dienste van een erfgoedcel, museum, archiefinstelling of een ander type erfgoedorganisatie die vooral draait op de inzet van betaald personeel. Binnen deze instellingen kunnen de vrijwilligers de meest uiteenlopende opdrachten voor hun rekening nemen: van een registratieproject, behoud- en beheertaken, tot het afnemen van interviews voor een mondelinge geschiedenisproject of een onthaalfunctie.

In 2012 en 2013 zette FARO een traject op over deze vorm van vrijwilligerswerk. Hiermee wilden we een stand van zaken opmaken, verkennen welke trends zich vandaag manifesteren in het buitenland of in andere sectoren en, ten slotte, nadenken hoe we daarop kunnen inspelen in de cultureel-erfgoedsector. Tijdens dit traject, dat inmiddels is afgelopen, zijn er heel wat goede voorbeelden en tips en tricks boven tafel gekomen. De resultaten van dit traject zullen worden gebundeld in een uitgebreid verslag, dat in het najaar van 2013 zal worden gepubliceerd.

Nieuwe vormen van vrijwilligerswerk?
Naast het verenigingsleven en het ‘ingebouwd vrijwilligerswerk’ zijn er de laatste jaren ook andere en meer diffuse vormen van vrijwillige inzet gegroeid. Het gaat om opstapvrijwilligerswerk, onlinevrijwilligerswerk, werknemersvrijwilligerswerk, ad-hocbuurt- of wijkcomités… allemaal initiatieven die enigszins tot sterk afwijken van onze heersende opvattingen en belevingen van het vrijwilligerswerk als zijnde belangeloos, onbetaald en georganiseerd. Het belang van deze vormen van vrijwillige inzet is, door gebrek aan onderzoek, alsnog moeilijk aan te tonen. Voorlopig gaat het nog om verschijnselen in de marge. Maar vermoedelijk zullen zij de volgende jaren ook zeker binnen het cultureel-erfgoedveld een bredere verspreiding en toenemende erkenning krijgen.

Meer weten?

  • A. Vander Stichele, G. Vercauteren, J. Walterus en M. Jacobs, Nabij, verenigd en meegerekend. Cultureel-erfgoedverenigingen in Vlaanderen (2010-2011). FARO, 2011.
  • G. Vercauteren, Voorbij de grenzen van het vrijwilligerswerk … Over opstappende, virtuele en geleide vrijwilligers, in: faro | tijdschrift over cultureel erfgoed, 2(2009)3, 32-39.


© Foto's: Erfgoeddag, Philippe Debroe en FARO, Bart Van der Moeren