Erfgoedbibliotheken

Een ‘erfgoedbibliotheek’ (bibliothèque patrimoniale, heritage library) is een bibliotheek die een cultureel en/of wetenschappelijk belangrijk documentair patrimonium van geschreven, gedrukte, gedigitaliseerde en elektronische publicaties bewaart, beheert, bibliografisch ontsluit en beschikbaar stelt. Deze functie kan ofwel de uitsluitende opdracht van de bibliotheek zijn, of een gedeelte van de opdracht van de bibliotheek (bibliotheken die ook een bewaarcollectie beheren). De termen ‘bewaarbibliotheek’ en ‘erfgoedbibliotheek’ worden courant gebruikt, maar in de context van het Vlaamse erfgoedbeleid hanteert men bij voorkeur de term ‘erfgoedbibliotheek’, omdat hun rol breder is dan enkel het bewaren van collecties. Het veld van de erfgoedbibliotheken in Vlaanderen omvat veel verschillende types van instellingen en organisatievormen. Onderzoek wees uit dat er minstens 250 erfgoedbibliotheken of bibliotheken met een bewaarcollectie in Vlaanderen zijn. Het zwaartepunt vormen enerzijds de bibliotheken bij universiteiten, hoger onderwijsinstellingen, conservatoria, academies, wetenschappelijke instellingen, enz. en anderzijds bij erfgoedinstellingen zoals archiefinstellingen en musea, die ook documentaire bewaarcollecties beheren. Daarnaast bevindt zich documentair patrimonium bij o.a. kloosters en kerkelijke instellingen en bij diverse overheids- en culturele instellingen.

Als collectiebeherende erfgoedinstelling beheren erfgoedbibliotheken een rijk geheel van collectiematerialen: schriftmaterialen uit de oudheid, handschriften uit de middeleeuwen, (post)incunabelen of wiegedrukken (eerste drukken 15e eeuw), gedrukte publicaties zoals boeken, ‘efemera’ (pamfletten, vlugschriften ...), reeksen van kranten of andere periodieke publicaties, partituren en bladmuziek, ‘grijze literatuur’ (onderzoeksrapporten, overdrukken …), enzovoort. Maar ook archivalisch of cartografisch materiaal zoals affiches, officiële aktes, foto’s en ander beeldmateriaal. De erfgoedbibliotheken staan ook stevig met hun beide benen in de 21e eeuw: de digitale informatievoorziening is voor hen cruciaal. Daartoe behoort ook de opdracht voor het op lange termijn bewaren van ‘digital born’ publicaties (elektronische publicaties zoals e-books, elektronische tijdschriften …). De erfgoedbibliotheek ontwikkelt een collectiebeleidsplan waarin ze haar visie op de (digitale) collectie omschrijft en een collectiebeleid uittekent. Als publiek toegankelijke bibliotheken werken zij vooral voor studenten, onderzoekers of andere professionele doelgroepen, maar ook voor alle geïnteresseerde gebruikers met een historische interesse. Zij organiseren ook tentoonstellingen, lezingen en rondleidingen voor het brede publiek.

Erfgoedbibliotheken kunnen erkend worden onder het Cultureel-erfgoeddecreet via het behalen van een kwaliteitslabel. Zij kunnen geen werkingssubsidies ontvangen maar wel projectsubsidies verwerven. Het Cultureel-erfgoeddecreet (mei 2008, Afdeling III) erkent en subsidieert "een samenwerkingsverband van een representatieve groep van erfgoedbibliotheken, hierna de Vlaamse Erfgoedbibliotheek te noemen".  De vzw Vlaamse Erfgoedbibliotheek, opgericht in 2008, telt zes stichtende leden: de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, de Universiteitsbibliotheek Antwerpen, de Stadsbibliotheek Brugge, de Universiteitsbibliotheek Gent, de Universiteitsbibliotheek Leuven en de Provinciale Bibliotheek Limburg. Samen beheren deze partners de vzw Vlaamse Erfgoedbibliotheek. Ze is het ankerpunt voor de volledige erfgoedgemeenschap rond geschreven, gedrukte en digitale collecties bewaard in Vlaamse erfgoedbibliotheken en versterkt deze erfgoedgemeenschap door communicatie op alle niveaus, door de ontwikkeling van expertise en door de realisatie van projecten rond deze collecties. Een van hun opdrachten is ook het onderzoeken van de haalbaarheid van een decretaal depot voor Flandrica, d.w.z. alle publicaties die in Vlaanderen of door Vlamingen in het buitenland worden uitgegeven, evenals alle relevante buitenlandse publicaties die in hoofdzaak over Vlaanderen handelen. (Zie Cultureel-erfgoeddecreet, Afd. III, Art 2, 11°).

Het nieuwe Cultureel-erfgoeddecreet stimuleert bewaarbibliotheken om als erfgoedinstellingen naar buiten te treden met hun collecties en initiatieven. Zo kunnen ze bijvoorbeeld participeren aan Erfgoeddag of andere erfgoedevenementen. Dat geeft dan weer meer draagvlak aan hun rol als een van de plekken waar het geheugen van de samenleving dynamisch wordt beheerd. Hun rol als kennisinstelling nemen ze op voor de ondersteuning van de onderwijs- en onderzoekswereld, waarmee ze een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de kennismaatschappij.

Meer weten

• Regelgeving voor cultureel-erfgoedorganisaties
• Vlaamse Erfgoedbibliotheek vzw
• J. Walterus, Bewaar(de)bibliotheken in Vlaanderen, Brussel, VCV, 2003.
• L. Simons, Bewaarbibliotheken in Vlaanderen. Ideeën voor een beleid ter zake, Antwerpen, CBV, 2005.
• faro | tijdschrift over cultureel erfgoed, nr. 2, juni 2010 (themanummer over erfgoedbibliotheken)

© Foto's: Vlaamse Erfgoedbibliotheek vzw - Stefan Tavernier