Archieven

Archieven zijn plaatsen waar men documenten (archiefstukken) uit het verleden, ongeacht de vorm (geschreven, gedrukt, audiovisueel of digitaal), bewaart en door inventarisatie toegankelijk maakt voor onderzoekers, studenten en alle gebruikers met een interesse voor het verleden. Deze documenten werden ontvangen of opgemaakt door een persoon, een familie, een vereniging, een overheid, een instelling, een bedrijf of een organisatie. Archieven hebben ook een publiekswerking: ze organiseren tentoonstellingen, lezingen, enzovoort. Archieven zijn maatschappelijk van zeer groot belang. Ze bewaren het geheugen van de samenleving, ze geven vorm aan onze identiteit en zijn de hoeksteen van de informatiemaatschappij.

Op basis van de archiefvormer wordt de archiefsector opgedeeld in publiekrechtelijke – en privaatrechtelijke archieven. Voor de administratieve en burgerlijke taken van publiekrechtelijke archieven (archieven van steden, provincies, ocmw’s en andere publiekrechtelijke rechtspersonen) is de federale Archiefwet van 1955 van toepassing. (Momenteel wordt gewerkt aan een Vlaams Archiefdecreet.) Dit houdt bijvoorbeeld in dat zonder toestemming van de rijksarchivaris of zijn gemachtigde niets mag worden vernietigd. Anderzijds zijn er privaatrechtelijke archieven van personen, families en organisaties. Voor deze private archieven bestaat er geen wettelijke regeling.

Het Cultureel-erfgoeddecreet focust op de cultureel-erfgoedwerking van archieven. Hiervoor wordt het begrip ‘culturele archiefinstelling’ gehanteerd. Dat is de benadering van archieven vanuit een cultuurhistorische, geschiedkundige of wetenschappelijke invalshoek. Een culturele archiefinstelling ontplooit een werking die past in de hedendaagse praktijk en theorie van de archiefwetenschap en het hedendaags documentbeheer. Zij beheert een collectie cultureel erfgoed die voornamelijk tot stand komt door overdracht van archiefbestanden. Voor deze werking kan een culturele archiefinstelling onder het Cultureel-erfgoeddecreet worden erkend via het behalen van een kwaliteitslabel. Ook documenten uit stads-, gemeente- of provinciearchieven kunnen een cultureel-erfgoedwaarde bezitten. Als de stad, de gemeente of de provincie een cultureel-erfgoedwerking uitbouwt op basis van deze documenten moet deze werking aan dezelfde kwaliteitsvoorwaarden als voor het omgaan met privaatrechtelijke archieven kunnen worden getoetst. (Zie Cultureel-erfgoedecreet, Hfst. II, afdeling II, art. 10-16)

Het Cultureel-erfgoeddecreet voorziet subsidiëring voor erkende culturele archiefinstellingen die zijn ingedeeld bij het Vlaamse niveau. De criteria die hiervoor in het Cultureel-erfgoeddecreet worden opgesomd zijn dezelfde als voor musea. Als bijkomend criterium voor de culturele archiefinstellingen geldt dat zij, om ingedeeld te kunnen worden bij het Vlaamse niveau, archiefbestanden met een geografische spreiding over Vlaanderen moeten verzamelen. Momenteel worden elf erkende culturele archiefinstellingen gesubsidieerd. (Zie Cultureel-erfgoedecreet, Hst II, afdeling IV, art. 19-25 en Hst. III, afdeling II, art. 32-37) Een overzicht van erkende en gesubsidieerde culturele archiefinstellingen op Vlaams niveau wordt gepubliceerd op de website van het Agentschap Kunsten en Erfgoed.

Een impliciete voorwaarde voor de subsidiëring van culturele archiefinstellingen en landelijke cultureel-erfgoedorganisaties die een werking ontplooien met betrekking tot archivalisch cultureel erfgoed is de samenwerking met Archiefbank Vlaanderen. Archiefbank is een duurzaam geautomatiseerd register of  ‘gouden gids’ van de Vlaamse private archieven dat sinds 2005 online consulteerbaar is. Het register neemt beschrijvingen op bestandsniveau op van archieven van personen, van families of van privaatrechtelijke verenigingen, organen, bedrijven of instellingen. Archiefbank toont niet de archiefdocumenten zelf maar wel de weg ernaar toe. Archiefbank is eigendom van de Vlaamse Gemeenschap. Voor het beheer van dit openbaar register van Vlaams privaatrechtelijk archivalisch erfgoed kent ze een werkingssubsidie toe aan een erkend samenwerkingsverband. (Zie Cultureel-erfgoedecreet, Hst. III, afdeling IV, art. 44-49)

Meer weten

Regelgeving voor cultureel-erfgoedorganisaties

© Foto's: FARO, Bart Van der Moeren en Caroline Van Poucke