Roerend erfgoed

 

Poppen in een depot (c) FARO, Bart Van der MoerenMusea, archieven, erfgoedbibliotheken en andere organisaties en instellingen in Vlaanderen verzamelen talloze objecten, documenten en publicaties. Deze worden verzameld omdat ze niet alleen gewoon mooi of fascinerend zijn, maar voorál omdat het dragers van onschatbare (historische) informatie zijn die ons heel wat vertellen over mensen, plaatsen, culturen, activiteiten … van vroeger én nu. In het decreet spreken we over de 'collectiebeherende erfgoedorganisaties', die naargelang hun eigen specifieke opdracht en missie een selectie- en collectiebeleid ontwikkelen.

Museale collecties

Musea gaan eerder thematisch te werk bij het verzamelen: ze focussen op een bepaald thema of gaan uit van een wetenschappelijke discipline. Denk aan bijvoorbeeld de natuurhistorische musea die de bezoekers wegwijs maken in de evolutie van de natuur en van de mens en die vooral natuurhistorische 'specimens' verzamelen. Etnografische musea verzamelen sporen en objecten van andere culturen, ook wel etnografica genoemd, en leggen ook archeologische collecties aan. Ook oudheidkundige en archelogische musea (bv. het Provinciaal Gallo-Romeins Museum in Tongeren) verzamelen artefacten en sporen van de prehistorie en oude geschiedenis in onze gewesten.

Historische musea concentreren zich traditioneel op de middeleeuwse, moderne en hedendaagse geschiedenis en collecties van een stad, regio of land, of rond een bepaald thema. In België zijn vooral de federale musea (KMKG) hiervan nog een reflectie. In Vlaanderen ontwikkelen zich recent 'stadsmusea' (bv. STAM in Gent, MAS in Antwerpen), die op een meer geïntegreerde manier de geschiedenis van een stad tonen en documenteren en zich als een 'forum' ontwikkelen om in dynamische wisselwerking met hun omgeving dit interpretatieproces vorm te geven. Een ander kenschetsend voorbeeld zijn de memorialen en musea die rond het oorlogserfgoed werken, zoals bijvoorbeeld het 'In Flanders Fields Museum' in Ieper, dat zich toelegt op de Eerste Wereldoorlog. Er zijn in de loop der tijden allerlei historische (kunst)verzamelingen tot stand gekomen vanuit een religieus of ideologisch gedachtegoed. Onze kerken en abdijen zijn schatkamers van religieuze kunst en cultuur en vervullen ook een museale functie. De link met het gebouw als onroerend erfgoed is hierbij ook van sterk belang. Ook andere religies in Vlaanderen documenteren hun geschiedenis in collecties en verzamelingen.

Museumbezoeker met audiogidsEen belangrijke cluster zijn de kunstcollecties in Vlaanderen. In de loop van de 18de eeuw werden musea gebouwd als tempels voor de kunst en even later ontstonden de eerste musea voor schone kunsten. Het oudste museum voor schone kunsten in België is het MSK in Gent (1798). Maar ook in Antwerpen (KMSKA), Brugge (o.a. Groeningemuseum) en Brussel (de federale kunstmusea) zijn er musea voor schone kunsten. De soms zeer uitgebreide verzamelingen van deze musea omvatten o.a. schilderijen en ander grafisch werk, beeldhouwwerken, tekeningen, wandtapijten en allerlei andere kunstobjecten tot en met de 20e eeuw.  Een overzicht van de collecties van de drie grote kunstmusea in Vlaanderen is te vinden op de website van de Vlaamse Kunstcollectie. Daarnaast zijn er de musea voor hedendaagse kunst (bv. M HKA in Antwerpen, SMAK in Gent), die zich vooral toeleggen op moderne en hedendaagse kunstexpressies en zeer gevarieerde collecties bezitten. Ook de Vlaamse Gemeenschap verzamelt een eigen kunstcollectie, die momenteel ongeveer 18.000 stuks telt. Het huidige aankoopbeleid is gefocust op de verwerving van ‘sleutelwerken’, cultuurgoederen die een sleutelrol kunnen innemen binnen de collecties van de musea en erfgoedinstellingen in Vlaanderen. Deze worden door de Vlaamse overheid verworven en in bruikleen gegeven aan de musea. Er bestaan verder tal van musea die zich op andere kunstdisciplines toeleggen zoals design, mode, literatuur, architectuur, fotografie, film ... die elk binnen hun domein collecties aanleggen en tonen aan een breed publiek.

Een andere belangrijke component vormen de collecties rond techniek, wetenschap, industrie en landbouw (bv. het MIAT in Gent, het MOT in Grimbergen). Niet enkel de werktuigen, machines, voertuigen en apparaten zijn het bewaren waard, maar vooral ook de informatie omtrent hun functie en gebruik. Ook het zogenaamd 'rijdend, rollend, en vliegend' erfgoed (voertuigen, treinen, trams, vliegtuigen, enz.) behoort tot het roerend erfgoed. Het varend erfgoed wordt als onroerend erfgoed beschouwd.

VolksspelDeels verwant met deze voorgaande collecties zijn de verzamelingen rond alledaagse cultuur: artefacten of gebruiksvoorwerpen die op het eerste gezicht misschien banaal lijken, maar een essentiële rol vervullen om de geschiedenis en de cultuur van het dagelijkse leven te 'tonen' en te documenteren. Er bestaat in Vlaanderen een lange traditie van volkenkundige, heemkundige musea en volkskundemusea. In Vlaanderen focust het Gentse Huis van Alijn zich bijvoorbeeld op de stedelijke cultuur, terwijl het openluchtmuseum Bokrijk vooral een beeld geeft van de plattelandscultuur. Naast de musea op landelijk niveau zijn er in Vlaanderen talloze lokale heemkundige musea die collecties verzamelen rond lokale geschiedenis en het dagelijks leven. Meestal worden ze beheerd door heemkundige en historische verenigingen. Het gaat om zeer gemengde collecties (objecten, documentatie) die een inkijk geven in het rijke verleden van een bepaalde plaats of regio.

De opsomming van verzamelthema's en types musea is eindeloos en getuigt van een rijk en divers landschap.

Collecties bij archiefinstellingen en erfgoedbibliotheken

ArchiefstukArchiefinstellingen verzamelen actief 'archivalische of documentaire collecties'. Ze ontvangen ook veel collecties die bij hen in bewaring worden gegeven of geschonken, bijvoorbeeld vanuit hun bewaaropdracht als publiekrechtelijke instellingen. De privaatrechtelijke archiefinstellingen (bv. KADOC, AMSAB-ISG, ADVN, Liberaal Archief, AMVB, Letterenhuis, enz.) ontwikkelen een actief collectiebeleid rond bepaalde culturele thema's of maatschappelijk-filosofische stromingen. Ze documenteren ook de 'alledaagse historische cultuur' dankzij egodocumenten en verzamelingen brieven, trouwboekjes, affiches, familiefilmpjes, diareportages, foto’s ... .

De website van Archiefbank Vlaanderen geeft een overzicht van de Vlaamse private archieven in een onlinedatabank. Het publiek vindt in deze 'gouden gids' gegevens over archieven van personen, families en organisaties. Waar zijn ze bewaard? Wat is hun inhoud? Zijn ze raadpleegbaar? Bestaat er een inventaris? Archiefbank toont niet de archiefdocumenten zelf, maar wel de weg er naartoe.

Erfgoedbibliotheken verzamelen en bewaren handschriften, oude drukken, kranten, periodieke en zelfstandige publicaties van de oudste tijden tot nu. Dit bibliotheekerfgoed wordt bewaard door diverse instellingen en organisaties verspreid over heel Vlaanderen en Brussel (bv. de Boekentoren van de UGent, de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen, de centrale bibliotheek van de K.U.Leuven, maar ook openbare en provinciale bibliotheken of abdijbibliotheken). Heel wat van deze soms rijke collecties zijn echter onbekend bij het grote publiek.

De Collectiedatabank Bibliotheekerfgoed van de Vlaamse Erfgoedbibliotheek probeert dit erfgoed zo volledig mogelijk in kaart te brengen. Ze functioneert als een wegwijzer voor de geïnteresseerde die op zoek is naar gegevens over de erfgoedbibliotheken en hun collecties.

Audiovisuele archiefcollecties nemen een bijzondere plaats in. Zij worden voor een belangrijk deel beheerd door de omroepen, meer bepaald in Vlaanderen door de openbare omroep VRT, of op federaal niveau door Cinematek. De rijke collecties van duizenden uren met geluids-, muziek-, en beeldopnames (film, video) vormen een onschatbare bron voor historisch onderzoek en bieden een groot potentieel voor publiekswerking, vanwege hun 'aanschouwelijk' karakter. Een bijzonder deeltje ervan zijn de mondelinge historische bronnen, interviews met getuigen over historische feiten of persoonlijke geschiedenissen. De audiovisuele bronnen zijn evenwel zeer kwetsbaar en stellen grote eisen aan de bewaaromgeving. Digitalisering vormt een van de oplossingen om dit erfgoed veilig te stellen.

Via het internet zijn talloze digitale collectiedatabanken in Vlaanderen online te consulteren. We bieden een overzicht aan via onze wegwijzer digitale collecties.

Beheer van collecties

This side upIdealiter ondergaat ieder collectiestuk in een erfgoedinstelling een aantal processen. Zo wordt het onderworpen aan een onderzoek opdat het correct kan worden beschreven, geclassificeerd en geregistreerd.  In een databank wordt al deze (wetenschappelijke) informatie opgeslagen en tot op bepaalde hoogte heeft het publiek hier vaak toegang toe via een catalogus of inventaris, of via bijvoorbeeld een digitale beeldbank. Het object krijgt uiteraard ook een bewaarplaats toegewezen: in een museum in bijvoorbeeld het depot, in een archief in het magazijn. Ook de conditie van het stuk wordt onderzocht, om aan de hand daarvan de noden en de volgende stappen te bepalen. Niet enkel de conditie speelt hier een rol, maar uiteraard ook het doel: bewaring, opstelling in tentoonstelling, bruikleen, beschikbaar maken voor consultatie. De nodige stappen/handelingen die uitgevoerd worden, kunnen variëren van onder andere een reiniging van het stuk, het maken van een ondersteuningsvorm op maat, een aangepast bewaarsysteem, een veilig transportsysteem tot een actieve conservatiebehandeling. Ter gelegenheid van bijvoorbeeld een tentoonstelling, of een bruikleen aan een andere erfgoedinstelling, krijgt het stuk soms (tijdelijk) een andere plaats. Doorgaans krijgt het publiek dus slechts een fractie te zien van de hele collectie die een erfgoedinstelling rijk is, evenals van de vele waardevolle werkzaamheden en onderzoeken die uitgevoerd worden achter de schermen.

De collecties in Vlaanderen worden ook met mondjesmaat gedigitaliseerd (d.w.z. omgezet naar een digitaal formaat). Dit gebeurt vooral om de online toegang te verbeteren, maar ook omwille van preventieve preservering, om de originele dragers of documenten te beschermen.

Topstukken

In Vlaanderen genieten bepaalde collectiestukken de status van ‘Topstuk’. Dit betekent dat de Vlaamse Overheid het object als een zeldzaam en onmisbaar cultuurgoed beschouwt, en het omwille van zijn bijzondere archeologische, historische, cultuurhistorische, artistieke of wetenschappelijke betekenis in Vlaanderen wil bewaren. Voor deze topstukken gelden dan ook uitzonderlijke beschermingsmaatregelen en bepaalde uitvoerbeperkingen. De lijst van topstukken kan geraadpleegd worden via de website van het agentschap Kunsten en Erfgoed.

© Foto's: FARO, Bart Van der Moeren