Rerum Novarum: de start van de sociale leer van de katholieke kerk

Met de ‘herderlijke brief’ Rerum Novarum (letterlijk: 'Over nieuwe dingen') formuleerde paus Leo XIII in 1891 het katholieke antwoord op het 19e-eeuwse 'arbeidersvraagstuk'. Het document bepaalde het katholieke standpunt tegenover de groeiende aanhang van het socialisme. De paus erkende het recht van de arbeiders op eigen organisatie en zelfs ontvoogding, maar dan wel in nauw overleg met - voornamelijk - de burgerij. Zo kreeg de beginnende christelijke arbeidersbeweging kerkelijke legitimering en inhoudelijke onderbouwing.

Uit een ACW-speech ter gelegenheid van Rerum Novarum 2010 halen we dit betekenisvolle citaat:

"Rerum Novarum is hét feest van onze Christelijke Arbeidersbeweging. In heel Vlaanderen blijft het een krachtig symbool van onze traditie van sociale bewogenheid. Elk jaar opnieuw is het een dag om feestelijk samen te zijn of om stil te staan bij de nieuwe sociale uitdagingen. We mogen fier zijn op wat we doen en wat we reeds verwezenlijkten. Vandaag tonen we wat we deden, wat we willen, wat we kunnen, wat we doen. Dat is Rerum Novarum.

RN is ook een uitstekend moment om jullie allemaal te bedanken. De duizenden vrijwilligers die in hun eigen buurt werken aan een betere samenleving. En natuurlijk ook jullie hier aanwezig, vriendinnen en vrienden van onze sociale Beweging. Dankzij jullie blijven we een krachtige Beweging!

Sociale bewegingen zijn én blijven noodzakelijk en belangrijk. ACW werkt voortdurend aan een samenleving waar het goed is om te wonen voor iedereen. Wij willen de samenleving in een meer sociale richting sturen. Daarom zullen wij steeds dezelfde kritische vragen blijven stellen: staat de economische ontwikkeling in dienst van de mens en de samenleving? Telt iedereen mee in onze samenleving, ook de zwaksten?"   

Bovenstaand, recent citaat is een echo van wat men de 'sociale leer van de kerk' heeft genoemd. Met deze encycliek wou de Kerk immers een alternatief aanbieden voor de aantrekkelijkheid van het socialisme. De ambities waren niet min: men mikte op de “zedelijke en stoffelijke verheffing van de werkersstand.” Concreet waren het de ‘petits vicaires’ (onderpastoors) die hiervan werk moesten maken. Niet lang na Rerum Novarum schoten overal in de katholieke wereld werkmans- en studiekringen, allerlei toneel-, zang-, turn- en andere verenigingen als paddestoelen uit de grond. Het opzet? De arbeiders uit de invloedssfeer van het socialisme houden. Ook het vakbondswerk werd in sneltreintempo uitgebouwd. Talloze publicaties, tijdschriften en vanaf 1908 jaarlijkse studiebijeenkomsten in 'de Sociale Week', verkondigden het standpunt van de katholieke vakvereniging. Eigen 'sociale werkers' werden ingezet om iedereen van deze standpunten te overtuigen. In Gent, de industriestad van het 19e-eeuwse Vlaanderen, groeide dit alles het snelst en werden de eerste patronen getekend van de christendemocratie.

Voor de ondersteuning van de groeiende katholieke vakbeweging trad E.P. Georges Ceslas Rutten aan. Hij werd de ‘witte generaal’ genoemd, een strijdende en autoritaire Dominikanerpater in een witte pij. In 1912 werd het Algemeen Christelijk Vakverbond, gesticht. Daarnaast ontstonden er in haast elke parochie de ‘maatschappelijke werken’ of 'volkswerken' in elke parochie. De christelijke arbeidersbeweging ambieerde echter een grotere samenhang en een duidelijkere lijn in de eigen, veelkleurige waaier van organisaties. In 1921 slaagde E.H. Lode Colens er in om de hele christelijke arbeidersbeweging te verenigen in het A.C.W. (het Algemeen Christelijk Werkersverbond).

Welke impact had Rerum Novarum op jouw gemeente/parochie? Welke maatregelen tegen armoede - materieel en spiritueel - volgden in de jaren na Rerum Novarum?

Leestips:
- DE MAEYER (Jan), Arthur Verhaegen, 1847-1917: de Rode Baron, Leuven, Universitaire Pers, 1994, KADOC-Studies 18
- GERARD (Emmanuel) (ed.), De christelijke arbeidersbeweging in België, 1891-1991, Leuven, Universitaire Pers, 1991, KADOC-Studies 11 (2 delen)
- GERARD (Emmanuel) en MAMPUYS (Jozef) (ed.), Voor kerk en werk: opstellen over de geschiedenis van de christelijke arbeidersbeweging, 1886-1896 (1986), Leuven, Universitaire Pers, 1986, KADOC-Studies 4

Meer info over de geschiedenis van het ACW, de volledige speech waaruit het citaat hierboven komt, vind je op de website van het ACW. Of je kan de powerpointpresentatie ophalen waarin het ACW zichzelf voorstelt.

Afbeeldingen:
(bovenaan) Belgische postzegel uit 1966, uitgebracht ter herdenking van Rerum Novarum.
(onderaan) Foto van paus Leo XIII

Bijlage: 

ACW_als_koepelorganisatie.ppt