Deze website draagt het AnySurferlabel, een Belgisch kwaliteitslabel voor toegankelijke websites. Meer informatie vindt u op www.anysurfer.be.

U bent hier:
Home » Dossier » Wat is mondelinge geschiedenis?
 › Praktisch

Praktisch

Project opstarten
Plan uw project mondelinge geschiedenis. Een project mondelinge geschiedenis vereist een degelijke voorbereiding. In een eerste fase zet u een heldere probleemstelling op papier. Wat wilt u onderzoeken, over welk budget kan u beschikken en hoeveel tijd hebt u?

Volgende vragen kunnen u helpen om een hanteerbare probleemstelling te formuleren:

  • wat zijn de centrale doelstellingen van uw onderzoeksproject?
  • zijn deze doelstellingen realistisch?

Bepaal op basis van uw doelstellingen mogelijke onderzoeksvragen. Hou rekening met de finaliteit van het project: video, boek, tentoonstelling, archiveren, toneelstuk,…

Interviewpartners selecteren
Uw probleemstelling en onderzoeksvragen bepalen de selectie van de getuigen en niet omgekeerd!

Zorg ervoor dat de gemaakte selectie representatief is in verhouding met de hele groep van mogelijke respondenten. Afhankelijk van de onderzoeksvragen kunnen economische positie, leeftijd, geslacht, politieke en religieuze overtuiging, lidmaatschap van culturele organisaties,… daarbij selectiecriteria zijn.

Interviews voorbereiden
Een interviewer is per definitie ingewerkt in ‘zijn’ thema. Een interviewer begint zeer goed voorbereid aan een vraaggesprek. Naast mondelinge geschiedenis of het vastleggen van herinneringen en ervaringen van mensen, is het noodzakelijk andere bronnen te consulteren: krantenknipsels, foto’s, geschreven documenten (archiefstukken),…. Een goed ingewerkte interviewer is een grotere garantie op een kwaliteitsvol interview.

Het is van essentieel belang tijdens de voorbereiding voldoende aandacht te besteden aan de randdocumenten.

Randdocumenten
Vooraleer een interview af te nemen, stelt de interviewer enkele essentiële documenten op:

  • de themalijst
  • eze lijst biedt een overzicht van tijdens het interview te behandelen onderwerpen. De lijst moet strikt gevolgd worden, met andere woorden alle opgesomde thema’s moeten effectief besproken worden. (Indien dit niet lukt in het bestek van één interviewsessie, dient u dus een vervolginterview te plannen.)
  • de vragenlijst. Deze lijst vertaalt de themalijst in een aantal concrete vragen. De vragenlijst moet soepel gehanteerd worden en fungeert dus meer als leidraad. Dat bepaalde vragen niet (letterlijk) aan bod kwamen is dus niet erg, zolang de themalijst maar werd ‘afgewerkt’.
  • de thema- en vragenlijst behoren tot de randdocumenten die samen met het eigenlijke interview (interviewopname en/of transcriptie van het gesprek) deel uitmaken van de historische bron.
  • transcriptie
  • een vierde randdocument (naast themalijst, vragenlijst en transcriptie) bestaat uit de identificatiefiche van de respondent. Dankzij deze fiche, die u aan het begin van het interview opmaakt, kunnen later ook andere onderzoekers een beeld krijgen van de positie van de getuige in de gemeenschap.
  • op het einde van het interview maakt u met de getuige een overeenkomst waarbij wederzijdse rechten en plichten worden vastgelegd. Deze overeenkomst vormt het vijfde en laatste randdocument. Bij het opmaken van de overeenkomst, dient u in het bijzonder aandacht te besteden aan volgende punten:

    • zorg ervoor dat u als interviewer de vrije beschikking krijgt over het gebruik van het interview
    • maak de getuige duidelijk welke zijn rechten zijn: het niet-vrijgeven van bepaalde passages, toestemming bij gebruik van het interview buiten de context van het oorspronkelijke project,…
    • een mondeling historicus heeft ook een ethische gedragscode: schaad de positie van de getuige in zijn leefgemeenschap nooit… u bent op zoek naar informatie, niet naar sensatie!

Enkele voorbeelden van modeldocumenten:

Technische uitrusting
Weet met welk materiaal je werkt! Er zijn diverse types opnameapparatuur op de markt. Bij de keuzen voor een bepaald type materiaal, bent u natuurlijk gebonden door uw budget. Strikt gezien hebt u niet eens een tape-recorder nodig om een interview af te nemen! U kan immers noteren tijdens het gesprek. Het verdient echter wel de voorkeur uw interviews op een geluidsdrager vast te leggen. Er zijn immers heel wat betaalbare toestellen op de markt.

Naast de analoge opname (aan de hand van de klassieke tape-recorder), worden vandaag heel wat interviews digitaal opgenomen of met een videocamera. Voor al deze apparatuur valt wel iets te zeggen, de stelregel blijft evenwel: ken uw apparatuur door en door alvorens u op interview gaat.

Gebruik kwaliteitsvol materiaal (bv. bij analoge recording gebruik chrome-cassettes van max. 60 min en van een zeer hoge kwaliteit, enkel op die manier bent u er zeker van dat uw onderzoeksinspanningen resulteren in een langetermijnconservering) en zorg ervoor dat het materiaal geen storende impact heeft op het interviewverloop.

In dit digitale tijdperk gaat men er al te gemakkelijk van uit dat alles wat ‘digitaal’ opgenomen of bewaard wordt, voor de eeuwigheid beveiligd is. Niets is minder waar: onderzoek toont aan dat heel wat digitale formaten minder duurzaam zijn dan hun klassieke, analoge tegenhangers. Het is bijvoorbeeld af te raden soft- en hardware te gebruiken die geluidsbestanden comprimeert en omzet naar een formaat dat niet aan professionele standaarden voldoet. De kwaliteit van het populaire mp3 formaat wordt door professionele gebruikers bijvoorbeeld sterk in vraag gesteld: gebruik van dit formaat hypothekeert op termijn dus de waarde en (her)bruikbaarheid van de historische bron die u aanmaakt. (Informatie in verband met de conservering van digitale formaten vindt u terug op de website van het Expertisecentrum DAVID)

Het interview
Het interview gebeurt meestal bij de respondent thuis. Op die manier voelt de getuige zich comfortabel. In uitzonderlijke gevallen kan het interview ook worden afgenomen op een symbolische plek die een rol speelde in de gebeurtenis waarover wordt getuigd. Hou er steeds rekening mee dat de respondent informatie bezit waarover u als interviewer niet beschikt!

Er bestaat geen vaste interviewhandleiding. Daarvoor is elke interviewsituatie uniek. De interviewer moet zelf de sfeer van het interview aanvoelen en op basis daarvan een strategie bepalen. Volgende tips gelden dan ook enkel als leidraad…. Soms zal blijken dat u tijdens een vraaggesprek een aantal van deze richtlijnen beter negeert! Ze gelden dan ook als algemene, flexibele ‘gedragsregels’:

  • tracht echt contact te maken met de respondent
  • een interview is geen dialoog
  • start met een biografische insteek, dat stelt de getuige vaak op zijn gemak
  • vragen: van algemeen naar specifiek en van niet-controversieel naar gevoelig; open vragen verdienen de voorkeur… dus geen ja-nee vragen
  • pas uw spreeksnelheid en taalgebruik aan de getuige aan
  • geef stilte een kans
  • de respondent is de expert, niet de interviewer
  • stel heldere, eenduidige en korte vragen
  • moedig de respondent aan, maar doe dit non-verbaal!
  • stoor u niet aan een taalkundig slordig gestelde vraag
  • schrijf zo min mogelijk op: uitzonderingen zijn eigennamen en onbekende woorden, de non-verbale reacties van de respondent, gebeurtenissen tijdens het interview,…. Deze komen terecht op de interviewfiche.
  • onderbreek een getuige strategisch
  • neem relevant materiaal mee (krantenartikels, foto’s, aankondigingen, etc.)
  • plaats de opneemapparatuur best uit het zicht van de respondent
  • bewaar uw positie als onderzoeker, ook bij emotionele momenten
  • tracht bij belangrijke informatie steeds te achterhalen wat gebaseerd is op wat de respondent als ooggetuige heeft gezien en wat gebaseerd is op verslagen van derden
  • confronteer een getuige strategisch met info die afwijkt van zijn verhaal
  • vermijd ‘off the record’ informatie
  • onderbreek de opname alleen als het echt nodig is
  • put uw respondent niet uit: anderhalf uur per interviewsessie is vaak het maximum

Loop na het interview niet onmiddellijk weg. De respondent heeft misschien nood aan losse babbel over het interview of over de gebeurtenis waarover hij/zij net heeft getuigd. Stuur je respondent een bedankbriefje en contacteer hem/haar na enkele dagen om te zien hoe hij/zij het interview heeft verwerkt.

De transcriptie
Saai, maar noodzakelijk! Het transcriberen of uitschrijven van een interview is het meest tijdrovende onderdeel van een project mondelinge geschiedenis. U mag toch al snel rekenen op acht à negen uren transcriptietijd voor één uur interview. Elke onderzoeker bepaalt in functie van zijn budget en/of onderzoekstijd zijn transcriptiemethode. Sommigen kiezen voor een volledige transcriptie, anderen gaan selectief te werk. In het laatste geval worden enkel de relevante passages, in het licht van de onderzoeksvragen, getranscribeerd.

Onderzoeksresultaten: presentatiemogelijkheden
Interviews gemaakt in het kader van een oral history project kunnen op vele manieren worden ingezet: in een boek, een artikel, een tentoonstelling, een website, een toneelstuk, als aanvulling op een bestaande archiefcollectie,…. De laatste jaren werd de methode in uiteenlopende projecten ingezet.

Terug naar dossier mondelinge geschiedenis